Ad

Τρίτη, 11 Απριλίου 2017

Πώς ο Ζάκος μπόρεσε ν’ ακούσει την Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν

«Η ώρα του θανάτου πλησιάζει, αλλά στη ψυχή μας φωλιάζει η ηρεμία…»

 ΣΤΙΣ 9 Αυγούστου 1956, οι Άγγλοι απαγχόνισαν στις Κεντρικές Φυλακές Λευκωσίας τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ Ανδρέα Ζάκο, Χαρίλαο Μιχαήλ και Ιάκωβο Πατάτσο. Οι δυο πρώτοι πήραν μέρος στη Μάχη των Σόλων, στο «Μερσινάκι», στις 15 Δεκεμβρίου 1955, κατά την οποία βρήκε ηρωικό θάνατο ο Χαράλαμπος Μούσκος, εξάδελφος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, και τραυματίστηκε αλλά διέφυγε, ο μετέπειτα ήρωας Μάρκος Δράκος. Οι Ζάκος και Μιχαήλ, από τη Λινού Σολέας και την κατεχόμενη σήμερα Γαληνή, αντίστοιχα, συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο.

ΕΙΝΑΙ γνωστό, ότι ο ήρωας Ζάκος, πριν οδηγηθεί στην αγχόνη, είχε ζητήσει από τους δημίους του ν’ ακούσει την Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν, την «Ηρωική», όπως είναι γνωστή. Αυτό που δεν είναι γνωστό και αποκαλύπτεται σήμερα, 59 χρόνια μετά, είναι το πώς οι Άγγλοι βρήκαν το δίσκο με τη Συμφωνία και τον πήραν στις Φυλακές για να τον ακούσει ο μελλοθάνατος. Αποκαλυπτική περί τούτου η μαρτυρία του αγωνιστή Απόστολου Προκοπίου, ο οποίος το 1956 εργαζόταν ως τεχνικός στην εταιρία «Παπαζιάν», στο κέντρο της Λευκωσίας, η οποία εμπορευόταν ραδιοηλεκτρικά είδη.
ΣΤΗΝ ίδια εταιρία εργαζόταν και η Αγγλίδα Ιβόνη, η οποία ήταν φίλη Άγγλου ανακριτή. Όταν, λοιπόν, ο ήρωας Ζάκος είχε εκφράσει ως τελευταία επιθυμία του να ακούσει την Ενάτη Συμφωνία, ο ανακριτής απευθύνθηκε στη φίλη του, από την οποία και πήρε το δίσκο. Θυμάται σχετικά ο Προκοπίου:

«Η Υβόνη ήταν μια εξαιρετική Αγγλίδα και μ’ αυτήν είχα εξαιρετική συνεργασία, χωρίς ποτέ, όμως, ν’ αντιληφθεί ότι ανήκα στην ΕΟΚΑ. Στη δουλειά μας ήταν υπεύθυνη για τους δίσκους, αφού η εταιρία μας είχε την αποκλειστική αντιπροσωπία στην Κύπρο των δίσκων της γνωστής διεθνούς εταιρίας «Κολούμπια», αλλά και άλλων διεθνών εταιριών. Ή Υβόνη, λοιπόν, ήταν αυτή που έδωσε το δίσκο στους ανακριτές και τον πήραν στις Φυλακές και τον άκουσε ο Ζάκος».

ΙΣΤΟΡΙΚΟ στοιχείο για το γεγονός, η τελευταία επιστολή του ήρωα προς τον αδελφό του Αδόλφο:

«Η ώρα του θανάτου πλησιάζει», έγραφε, «μα στην ψυχή μας φωλιάζει η ηρεμία. Αυτή τη στιγμή ακούμε την ηρωική Συμφωνία του Μπετόβεν»…

Ο ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ, μόνιμος κάτοικος Λευκωσίας με καταγωγή από το Παλαιχώρι, είχε ειδικευθεί ως ραδιοηλεκτρολόγος στις Σχολές Λέρου, όπου είχε σταλεί το 1953 μέσω της Οργάνωσης Χριστιανικών Ενώσεων Κύπρου (ΟΧΕΝ), της οποίας ήταν μέλος. Επέστρεψε από εκεί το 1954, με εντολή από την Αθήνα του φλογερού ρασοφόρου Παπασταύρου Παπαγαθαγγέλου, να κατέβει στην Κύπρο και να είναι έτοιμος για την έναρξη ένοπλου αγώνα κατά των Άγγλων για αποτίναξη της αποικιοκρατίας και Ένωση της νήσου με την Ελλάδα.

ΕΤΣΙ και έγινε. Με την επιστροφή του αναζήτησε και βρήκε δουλειά στου Παπαζιάν και, παράλληλα, έβαλε μπρος για τη σύσταση ομάδας της ΕΟΚΑ στην Παλουριώτισσα, όπου διέμενε. Ήρθε σε επαφή με ΟΧΕΝιστές φίλους του και, σε μικρό χρονικό διάστημα, ή ομάδα ήταν έτοιμη. Ασχολείτο με την αναγραφή συνθημάτων, τη διανομή φυλλαδίων και τη βοήθεια στις ομάδες κρούσεως. Η ομάδα δραστηριοποιήθηκε έντονα με την έναρξη το αγώνα, την 1η Απριλίου 1955, και έκτοτε συνέχισε κανονικά τη δράση της. Ο Προκοπίου πρόσφερε στην ΕΟΚΑ ακόμα και από το χώρο δουλειάς του, απ’ όπου φρόντιζε να προμηθεύει μυστικά αγωνίστριες της ΕΟΚΑ με μελάνια και στένσιλς, που χρησιμοποιούνταν για την έκδοση σε πολυγράφο των φυλλαδίων της Οργάνωσης. Για το σκοπό αυτό είχε στενή συνεργασία με τις αγωνίστριες Ουρανία Κοκκίνου, Νίκη Αρτεμίου και άλλες, οι οποίες επισκέπτονταν συχνά την εταιρία, χωρίς η Αγγλίδα Υβόνη να υποψιαστεί ποτέ οτιδήποτε.

ΣΤΗ διάρκεια του αγώνα ο Προκοπίου είχε συλληφθεί τρεις φορές και δεν ξεχνά πως σωτήρας του ήταν και τις τρεις η Υβόνη. Μας είπε σχετικά:

«Όταν οι Άγγλοι με συνέλαβαν για πρώτη φορά, με πήραν στις Φυλακές. Έμεινα εκεί 16 μέρες και πέρασα πολύ δύσκολα. Εφτά άτομα είμαστε σ’ ένα κελί, που μας χωρούσε να κοιμούμαστε στη σειρά. Στο τσιμέντο, με τρία κομμάτια κουβέρτες ο καθένας. Όχι σωστές κουβέρτες. Ήταν Δεκέμβρης του 1956. Μας είχαν συλλάβει 44 συνολικά άτομα στην Παλουριώτισσα και μας είχαν μαντρώσει σε ανοικτό χώρο, με πρώτο τον Παπαγεώργιο Παναγή (Παπάφονια).

»Ήταν μια πολύ βροχερή μέρα, θυμούμαι. Εμένα και μερικούς άλλους νεαρούς, μας είχαν μέσα στο δρόμο με τα χέρια στο σβέρκο. Επειδή είχα την προαίσθηση ότι μπορούσαν να με συλλάβουν, την ημέρα εκείνη φορούσα κοστούμι, τρικό και μια πολύ καλή αγγλική καπαρτίνα απέξω και προφυλασσόμουν αρκετά από τη βροχή. Δίπλα μου όμως ήταν ένας μαθητής με τρικό, που έγινε στην κυριολεξία μουσκίδι. Ζήτησα τότε άδεια από τον στρατιώτη που μας φρουρούσε δίπλα, για να του δώσω το σάκο μου. Αυτός μου έδειξε τον αξιωματικό που ήταν πιο κάτω, ο οποίος και μου έγνεψε να δώσω το σάκο στον μαθητή. Το έκαμα σε δευτερόλεπτα μέσα, κι έτσι βολεύτηκε κι αυτός.
»Στις ανακρίσεις, οι πρώτες ερωτήσεις ήταν αν είμαστε μέλη της ΟΧΕΝ, της ΠΕΟΝ ή της ΣΕΚ και, βέβαια, της ΕΟΚΑ, ΠΕΚΑ και ΑΝΕ. Η απάντησή μου ήταν πως ήμουν εργαζόμενος και δεν είχα καιρό για ν’ ασχολούμαι με οτιδήποτε άλλο. Είπα την εταιρεία που εργαζόμουν και ότι είμαστε οι προμηθευτές ηλεκτρικών ειδών στις αγγλικές Βάσεις της Δεκέλειας και Ακρωτηρίου. «Όλη μέρα διορθώνω ραδιόφωνα», τους είπα, «αλλά επειδή δεν προλαμβάνω, τα παίρνω και στο σπίτι, όπου εργάζομαι μέχρι και μετά τα μεσάνυχτα». Αυτά τα επιβεβαίωνε και ο φίλος της Υβόνης, την οποία ρωτούσε σχετικά για μένα. Και η Υβόνη πάντα έλεγε τα καλύτερα λόγια για μένα και απέκλειε κάθε πιθανότητα συμμετοχής μου στον αγώνα. Κυριολεκτικά με έσωσε.»

Ο ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ συνελήφθη ακόμα δυο φορές, αλλά γλίτωσε τα βασανιστήρια αφού οι Άγγλοι πίστευαν όσα τους έλεγε η Υβόνη γι’ αυτόν. Την τρίτη φορά, το 1958, οι Άγγλοι τον έστειλαν στα κρατητήρια, όπου και έμεινε έξι μήνες. Απολύθηκε στις 12.12.58. «Εκεί», αναφέρει, έμενα με το γνωστό  εκπαιδευτικό Μιχαλάκη Μαραθεύτη και τον γραμματέα της Αρχιεπισκοπής Χριστάκη Αγαπίου, ο δεύτερος μάλιστα, όταν με ειδοποίησαν ότι θα απολυόμουν, μου είπε: «Τυχερέ, απολύουν σε τζ’ αφήνουν με έμενα, που είμαι τζιαι ψάλτης». Έψαλλε στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα, στη Λευκωσία.»

Προσπάθειες για λειτουργία ραδιοφωνικού σταθμού της ΕΟΚΑ, στη Λευκωσία.

Πρωταγωνιστικός σ’ αυτό ο ρόλος του ήρωα Μάρκου Δράκου.
 ΑΚΟΜΑ μιαν άγνωστη πτυχή του απελευθερωτικού αγώνα βγάλαμε από τη μαρτυρία του αγωνιστή Απόστολου Προκοπίου. Επρόκειτο για προσπάθεια  λειτουργίας μυστικού ραδιοφωνικού σταθμού στη Λευκωσία, για μετάδοση φυλλαδίων και ειδήσεων της ΕΟΚΑ. Πρωταγωνιστής στην προσπάθεια αυτή ο ήρωας Μάρκος Δράκος. Αναφέρει σχετικά ο Προκοπίου:

«Τρεις βδομάδες πριν αρχίσει ο αγώνας, με ειδοποίησε ο Δράκος ότι ήθελε να συζητήσουμε κάτι. Βρεθήκαμε στο εστιατόριο του θείου μου του Προκόπη, κοντά στο Παλιό Δημαρχείο, όπου εργαζόταν ο κουμπάρος μου, κι αυτός αγωνιστής της ΕΟΚΑ, Γεώργιος Ζεβεδαίος, που είχε μετά, για πολλά χρόνια το ομώνυμο εστιατόριο στο παλιό ΓΣΠ. Το εστιατόριο ήταν στο δρόμο μου προς την Παλουριώτισσα, όπου διέμενα, και πήγα εκεί με το ποδήλατο, αφού αυτοκίνητο δεν είχα τότε.
»Ο Δράκος με ρώτησε αν μπορούσαν να φτιάξω έναν πομπό, για να μεταδίδουμε ειδήσεις της Οργάνωσης, που ακόμη δεν ξέραμε ότι ονομαζόταν ΕΟΚΑ. Η απάντησή μου ήταν: «Κοίταξε Μάρκο, με δυσκολία νομίζω θα τα καταφέρουμε, Η περισσότερη δυσκολία μας είναι αν θα βρούμε κάποια εξαρτήματα που μας είναι απαραίτητα (τρασφόρμερ), αλλά θα προσπαθήσω». Μίλησα στον πληθυντικό, γιατί είχα υπ’ όψη μου τη βοήθεια που θα είχα από τον κουμπάρο μου Αλέξαντρο Στεφανή.

»Επιδίωξή μας, ήταν όπως ο σταθμός να ακούεται τουλάχιστον στην περιοχή Λευκωσίας, η υπόθεση όμως έμεινε μέχρις εκεί, αφού είχε στο μεταξύ αρχίσει ο αγώνας και με τον Δράκο δεν είχα ξανασυναντηθεί. Μετέπειτα αυτός βγήκε στο βουνό, όταν απέδρασε με άλλους από το Φρούριο της Κερύνειας και οι δρόμοι μας είχαν χωρίσει για καλά. Το θέμα του ραδιοσταθμού, όμως, φρεσκαρίστηκε ενάμιση περίπου χρόνο μετά.

»Μέσα στο 1956, συγκεκριμένα, όταν ο Γιαννάκης Στεφανίδης είχε αναλάβει τομεάρχης Λευκωσίας, μου ζήτησε γραπτώς να τον πληροφορήσω για τη δραστηριότητά μου στην ΕΟΚΑ. Του απάντησα αμέσως, κι αυτός, με νέο σημείωμά του, με διέταξε να οργανώσω ομάδα κρούσεως στην Παλουριώτισσα. Μέχρι τότε, τροφοδοτούσα με ραδιόφωνα τους αντάρτες, όπως ο Λένας, ο Δράκος και άλλοι. Επρόκειτο για μεγάλα σε μέγεθος ραδιόφωνα, με μια μεγάλη μπαταρία στο εσωτερικό τους. Το ραδιόφωνο του ήρωα Στυλιανού Λένα το έχω μέχρι σήμερα. Μου το είχε φέρει ο αγωνιστής Παναγιώτης Αριστείδου-«Θάνος», ο οποίος είχε διαδεχθεί τον ήρωα Λένα μετά τον τραυματισμό και τη σύλληψή του, τον Φεβρουάριο του 1957 στην περιοχή Ποταμίτισσας, στην Πιτσιλιά.
»Οργάνωσα χωρίς καμιά καθυστέρηση την ομάδα στην Παλουριώτισσα, αλλά ο Στεφανίδης μού είχε ζητήσει να κλειτουργήσουμε και ραδιοσταθμό. Συμφώνησα και συνεννοηθήκαμε να τον τοποθετήσουμε στο κτίριο της ΣΕΤΕ, στον Άγιο Αντώνιο. Η ΣΕΤΕ ήταν εργοστάσιο παρασκευής ειδών ζαχαροπλαστικής, κι εκεί εργαζόταν και ο αγωνιστής Παντελής Κούρος, ως υπεύθυνος προσωπικού.

»Φρόντισα τον ραδιοσταθμό, αλλά είχα δυσκολία στο συντονισμό, διότι τα πηνία για τις συχνότητες ήθελαν ειδικά όργανα μέτρησης, που εμείς δεν είχαμε. Έτσι, με τον κουμπάρο μου Αλ. Στεφανή κάναμε τυχαίους υπολογισμούς, αλλά δεν μπορούσαμε να πετύχουμε αυτό που θέλαμε. Ο ένας έκανε τον εκφωνητή και ο άλλος τις μετρήσεις, αλλά αποτέλεσμα δεν είχαμε. Πέτυχα όμως ο σταθμός να μεταδίδει σήμα, αλλά φωνή δεν ξεκαθάριζε, λόγω της μη ικανοποιητικής μέτρησης των συχνοτήτων. Ενημέρωσα γραπτώς για το θέμα αυτό τον Στεφανίδη, ο οποίος με πληροφόρησε ότι θα μου έστελλε ειδικό για να συντονίσει τις συχνότητες. Πράγματι, μου έστειλε τον Ανδρέα Παρπούνα, υπάλληλο της τότε Κυπριακής Ραδιοφωνικής Υπηρεσίας, του μετέπειτα ΡΙΚ. Ο Παρπούνας, που, σημειωθήτω, είχε βάλει και βόμβες στο ραδιοσταθμό της ΚΡΥ, ήλθε και παρέλαβε τον ραδιοσταθμό που ετοίμαζα, αλλά από κει και πέρα δεν ξέρω τι έγινε. Ούτε τον ξαναείδα μέχρι τη λήξη του αγώνα. Να προσθέσω, βέβαια, ότι για το στήσιμο του ραδιοσταθμού πλήρωσα από την τσέπη 50 λίρες σε εξαρτήματα, ποσό καθόλου ευκαταφρόνητο για τότε.»

«Σήμερα κρεμάζουν τον συγχωριανό μας Ανδρέα Ζάκο!..»

ΣΥΓΧΩΡΙΑΝΟΣ, φίλος και συναγωνιστής του ήρωα Ανδρέα Ζάκου υπήρξε ο Πέτρος Ευθυμιάδης, κοινοτάρχης από δεκαετιών στη γενέτειρα του ήρωα Λινού. Τον θυμάται πόσο εργατικός, τίμιος, αγνός αγωνιστής και ιδεολόγος ήταν. «Δεν θα ξεχάσω ποτέ», μας είπε, «μια περίπτωση, πριν από τον αγώνα του 1955-59. Μια μέρα, ο διευθυντής της Κυπριακής Μεταλλευτικής Εταιρίας (ΚΜΕ) Χέντριξ, μαζί με τον ιδιοκτήτη της εταιρίας, πήγαιναν από τη Σκουριώτισσα στο Ξερό. Περνώντας από το Καλό Χωριό, είδαν στο οίκημα του αθλητικού σωματείου της κοινότητας να κυματίζει η ελληνική σημαία.

»Εγώ και άλλοι μόνιμοι υπάλληλοι της ΚΜΕ εργαζόμαστε τότε στη Λεύκα, με προϊστάμενό μας κάποιον Άγγλο ονόματι Γκριν, ο οποίος έδωσε εντολή να κατεβεί η σημαία. Παράλληλα, ζήτησε από μας να ειδοποιήσουμε όλες τις Επιτροπές των σωματείων των χωριών της Σολιάς, τα οποία έπαιρναν βοήθεια από την Εταιρία. Όρισε μάλιστα συνάντηση στη Λεύκα. Κατά τη συνάντηση, ο Άγγλος κατέθεσε επίσης επιτακτικά πρόταση, ή να φύγει η σημαία στο Κακό Χωριό, ή να κλείσει το Κλαμπ της ΚΜΕ, όπου γίνονταν συγκεντρώσεις και ψυχαγωγικές εκδηλώσεις. Ομόφωνη θέση των Επιτροπειών, χωρίς δεύτερη σκέψη, ήταν να κλείσει το Κλάμπ, αλλά η σημαία να μην πειραχτεί.
»ΠΗΡΕ εκεί το λόγο ο Ζάκος, ο οποίος και εισηγήθηκε να πάμε όλοι εν σώματι στο Καλό Χωριό, όπου εκτελούσε την ημέρα εκείνη επίσκεψη ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανός, για να τον συμβουλευθούμε. Πήγαμε και ο δεσπότης, που διέμενε στο σπίτι του Τσαμπρή, μας είπε: «Να σταματήσει την επιχορήγηση η ΚΜΕ και θα επιχορηγώ εγώ τα σωματεία». Αυτό και έγινε και κράτησε δυο χρόνια. Τότε ακριβώς, με πρωτεργάτη το Ζάκο, τον οδοντίατρο Γαβριήλ Μάτσα, εμένα και άλλους παράγοντες της Σολιάς, ιδρύσαμε και την «Αθλητική Περιφέρεια Σολιάς», στις βάσεις της οποίας στηρίχτηκε η «Πανσόλιος Αθλητική Ομοσπονδία», η οποία εμφανίστηκε το 1968.
»ΣΤΟ μεταξύ άρχισε ο απελευθερωτικός αγώνας, οπότε με τον Ζάκο αλωνίζαμε τα χωριά της Σολιάς και της περιοχής Ξερού, για να επεκτείνουμε το σπόρο και της « Αθλητικής Ομοσπονδίας», αλλά και της ΕΟΚΑ. Υπήρξαν και περιπτώσεις, μάλιστα, που επιτυγχάναμε το σκοπό μας με την επιμονή του Ζάκου.

Με τον ήρωα Ζάκο εργαζόμαστε μαζί στην Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρία, στο Ξερό. Αυτός είχε τον αριθμό 397, κι εγώ το 398. Ήμασταν τόσο συνδεδεμένοι, σαν μια σταγόνα νερό. Κι όταν στις 9 Αυγούστου του 1956 κτύπησε πένθιμα η καμπάνα της Λινούς, πολλοί συγχωριανοί διερωτούνταν ποιος πέθανε. Τότε ακριβώς ακούστηκε από το ύψωμα του Προφήτη Ηλία, που δεσπόζει του χωριού, μια βροντώδης φωνή μέσω τηλεβόα, που έλεγε: «Σήμερα κρεμάζουν τον Ανδρέα Ζάκο!» Και το χωριό τότε νέκρωσε. Κανένας δεν πήγε δουλειά και όλοι κλάψαμε τον άδικο χαμό του ήρωα συγχωριανού μας…»

Η Λινού τίμησε τον ήρωα Ζάκο με προτομή στον περίβολο της εκκλησίας Παναγίας Χρυσοπαντάνασσας του χωριού, αλλά και με τη γειτονική Φλάσου με άλλη προτομή έξω από τον κοινό αθλητικό σύλλογο των δυο χωριών «Άμυνα», μαζί με τον ήρωα του 1964 Γεώργιο Αντωνίου.


(Αρχείο Νίκου Παπαναστασίου-απόσπασμα)

1.4.2015

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου